بررسی زندگی و اشعار و شیوه سخن استاد شهریار از نگاهی دیگر ( قسمت دوم )
ظرافت طبع و لطافت روح
شهريار روح بسيار حساسي دارد. او سنگ صبور غمهاي نوع انسان است.اگر اين غم در درون قلب کوچک يک کودک لانه کرده باشد آتش شعر شاعر جگرها را خواهد سوزاند:
اي پا برهنه در بدر کوچه ها يتيم گويد زبان حال تو با من چها يتيم
چون دراشک خود چه شدي بي بها يتيم دامان آبرو مکن از کف رها يتيم
اشکم ببين و حسرت بي انتها يتيم اي پا برهنه در بدر کوچه ها يتيم
آري اشعار شهريار تجلي دردهاي بشري است.
او همچنين مقوله عشق را در اشعار خويش نابتر از هر شعري عرضه داشته است.
گفتيم که او در ايام جواني و تحصيل گرفتار عشق نا فرجام ، پر ششر و جگر سوزي مي گردد. عشق شهريار به حدي جانگداز است که او در آستانه فارغ التحصيلي از دانشکده پزشکي ،درس و بحث را رها مي کند و دل در کام جنون آميز معشوقي بي وفا مي افکند:
دلم شکستي و جانم هنوز چشم براهت
شبي سياهم و در آرزوي طلعت ماهت
در انتظار تو چشمم سپيد گشت و غمي نيست
اگر قبول تو افتد فداي چشم سياهت
شهريار در شعر بسيار زيبايش بنام مجنون، اختيار از کف داده وارد حريم پر معناي عشق مي شود و به زبان مادريش با لطافت تمام مي سرايد:
مجنون ايله من مکتب عشق ايچره اوخوردوق،
(من و مجنون همراه هم ، محصل مکتب عشق بوديم،)
من مصحفي ختم ائتديم ، او والليلده قالدي!
(من مصحف را ختم کردم اما او در والليل ماند!)
بير گونده ائشيتديک کي دوشوب چوللره مجنون،
(روزي نيز شنيديم که مجنون سرگردان صحاري شد،)
والليل اولوب وردي جاوانکن ده قوجالدي !
(والليل ورد زبان مجنون شده بود و در جواني پير شد!)
بير گون ده خبر گلدي کي والليلي سي ايله،
(روزي نيز خبر آمد که مجنون همراه والليلش ،)
جان وئردي جهان ايچره يامان ولوله سالدي!
(جان داد و در جهان شگفت ولوله اي بر پا کرد!)
اما توقف جانسوز شهريار در شعاع دايره معشوقه هاي زميني موقتي است. اين عشق زميني بال پرواز او بسوي عشق نامحدود آسماني را تضمين مي کند.
قفسم ساخته و بال و پرم سوخته اند
مرغ را بين که هنوزش هوس پرواز است!
عشق ناسوت نشد جذبه شوق ملکوت
صوفي ما همه جا مشدي و شاهد باز است!
انعکاس افق از مشرق جاويدان نيست
هر طلوعي که به مشرق گرود غماز است!
شهريار پله پله صعود مي کند. او در تربت عطرآگين تبريز، مهبط مولوي را مي بايد و از عرفان مولوي به سوي منزلگاه شمس مي پرد و از مجمر شمس تبريز، روح پر طيارنش را به سوي زيارت جناب رب هدايت مي کند.
...شهر تبريز است کوي دلبران
ساربانا بار بگشا زاشتران
شهر تبريز است و مشکين مرز و بوم
مهد شمس و کعبه ملاي روم
کاورانا خوش فرود آي و درآي
اي بتار قلب ما بسته در آي
شهر ما امشب چراغان مي کند
آفتاب چرخ مهمان مي کند
شب کجا و ميهمان آفتاب
اين به بيداريست با رب با بخواب
شهر ما از شور لبريز آمده است
وه که مولانا به تبريز آمده است
امشب آن دلبر ميان شهر ما است
آنچه بخت دولت است از بهر ما است
آنکه آنجا ميزبان شمس ما است
يک شب اينجا ميهمان شمس مااست
اينک از در مي رسد سلطان عشق
مرحبا اي حسن بي پايان عشق
پا بچشم من نه اي جان عزيز
جان بقربان تو مهمان عزيز
در دل ويران ما گنجي بيا
گرچه در عالم نمي گنجي بيا
تو بيا اي ماه مهر آيين ما
اي تو مولانا جلال الدين ما
ما همه ماهي و تو در ياي ما
آبروي دين ما دنياي ما
سعديا کنز اللغه قاموس تو
او همه دريا و اقيانوس تو
هرچه فردوسي بلند آوا بود
چون رسد پيش تو مشتش وا بود...
محبوبيت موطن و رفعت مومن
مضمون اشعار وطني شهريار ، مصداق اين حديث پر ارزش نبوي است که مي گويد: حب الوطن من الايمان !
و همين است که او عاشق تبريز است و آذربايجان و ايران.
شهريار در وصف تبريز مي گويد:...شهر تبريز است و پير روزگار سرگذشت او بهين آموزگار ...
...شهر تبريز است و مهد انقلاب آشيان شير و شاهين و عقاب...
شهريار در بيان احساساتش نسبت به آذربايجان مي سرايد:
پر مي زند مرغ دلم با ياد آذربايجان
خوش باد وقت مردم آزاد آذربايجان
ديري است دورازدامن مهرش مرا افسرده دل
باز اي عزيزان زنده ام با ياد آذربايجان
آزادي ايران ز تو آبادي ايران ز تو
ازاد باش اي خطه آباد آذربايجان ...
او همچنين در قصيده اي بسيار زيبا منويات خويش را در مورد فداکاري آذربايجان در راه مام وطن اينچنين بيان مي کند:
روز جانبازي است اي بيچاره آذربايجان
سر تو باشي در ميان هرجا که آمد پاي جان
اي بلا گردان ايران سينه زخمي به پيش
زير باران بلا باز از تو مي جويد نشان
آن مباد اي کشتي طالع به طوفان باخته
کت هماي عشق و آزادي نبينم بادبان
کاخ استقلال ايران را بلا بارد به سر
پاي دار اي روز باران حوادث ناودان...
شهريارکه سالها بدور از سرزمين مادري خود زندگي کرده است بي تابانه در آرزوي بازگشت بسر مي برد.او از طولاني شدن فراق وطنش آتش گرفته مي سرايد:
...بيزي يانديرير، يامان آيريليق،
(آتش جدايي ما را به بد وضعي مي سوزاند، )
بو داريخديران دومان آيرليق!
(واي از اين مه دلتنگ کنده جدايي!)
باشا ساوورور سامان آيريليق!
(جدايي بر سر ما کاه مي پاشد!)
آمان آيريليق ،آمان آيريليق!
(واي از اين جدايي امان از اين جدايي!)
آمان آيريليق، آمان آيريليق!...
(واي از اين جدايي امان از اين جدايي!...)
آيريليق گله بير کرم قيلا،
(جدايي لطفي به ما کند،)
بير نئچه گونده،بيزده ن آيريلا!
(چند روزي از ما جدا شود! )
غمده بير بيزتک سويا سورولا!
(غم نيز همانند ما بر آب افشانده شود!)
هاني بير بئله گومان آيريليق!؟
(کجاست جدايي را چنين گماني !؟)
آمان آيريليق آمان آيريليق!...
(واي از اين جدايي امان از اين جدايي...!)
مقام مادر، ماتم پدر
اما شهريار ملک سخن همانگونه که به سرزمين مادري و رسوم پدر خود عشق مي ورزد اشعار بسيار نغزي به زبانهاي ترکي و فارسي در خصوص مقم مادر و ماتم پدر و خود به زبانهاي ترکي و فارسي سروده است.
شايد شهريار زيباترين شعر ادب فارسي را در تجليل از مقام مادر سروده باشد:
گويند من آن جنين که مادر از خون جگر بدو غذا داد
تا زنده ام آورد به دنيا جان کند و به مرگ خود رضا داد
پستان به لبم نهاد وشيرم از شيره جان جانفزا داد
لالايي و گاهوراه با من پر کرد و به پر زدن فضا داد
تا رد کندم ز آب و آتش مردي شد و تن به هر قضا داد
هم با دم گرم خود دم مرگ صبرم به مصيبت و عزا داد
من هرچه بکوشمش به احسان هرگز نتوانمش سزا داد
جز فضل خدا که خواهد اورا با جنت جاودان جزا داد
شهريار در شعر بسيار لطيف «خان ننه» آنچنان از غم فراق مادربزرگ عزيزش مي نالد که گويي مادربزرگش نه بلکه مادرش را از دست داده است!
شعر جانخراش خان ننه ، يکي از جانگزا ترين اشعار شهريار در زبان ترکي آذربايجاني است:
خان ننه هاياندا قالدين!؟
(خان ننه کجا ماندي!؟)
بئله باشيوا دولاننام!
(من دور سرت بگردم!)
نئجه من سني ايتيرديم!؟
(چگونه من ترا از دست دادم!؟)
دا سنين تايين تاپيلماز،
(ديگر مثل تو پيدا نمي شود،)
سن اولن گون عمه گلدي،
(روزي که تو مردي عمه آمد،)
مني گوتدو آيري کنده،
(من را به روستايي ديگر برد،)
من اوشاق نه آنلايديم!؟
(من بچه بودم و درک نمي کردم،)
باشيمي قاتيب اوشاقلار،
(و بچه ها سرم را گرم کرده بودند،)
نئچه گون من اوردا قالديم،
(چند روزي من آنجا ماندم،)
قايديب گلنده باخديم،
(وقتي برگشت ديدم،)
يئريوي ييغيشديريبلار!
(جاي ترا جمع کرده اند!)
نه اوزون ونه يئرين وار!
( نه خودت بودي و نه جايت بود!)
«هاني خان ننه م!؟» سوروشدوم:
( پرسيدم: «خان ننه من کجاست!؟»)
دئديلر کي خان ننه ني
( گفتند که خان ننه را)
آپاريبلار کربلايه!
(بردند کربلا!)
کي شفاسين اوردان آلسين،
(که شفايش را از آنجا بگيرد،)
سفري اوزون سفر دير!
(سفرش سفري طولاني است)
بير- ايکي ايل چکر گلينجه!
(يکي دو سالي آمدنش طول خواهد کشيد!)
نئجه آغلارام يانيقلي!
(چه سوزناک گريه مي کردم!)
نئچه گون ائله چيغيرديم،
(چند روزي آنقدر فرياد زدم وزاريدم،)
کي سسيم - سينه م توتولدو
(که صدايم و سينه ام گرفت)
او من اولماسام يانيندا،
(اگر من پيش او نباشم،)
اوزو هئچ يئره گئده نمز!
(خودش جايي نمي تواند برود!)
بو سفر نولوبدو من سيز،
(اينبار چرا به اين صورت بدون من،)
اوزو تک قويوب گئديبدير!؟
(خودش بتنهايي رفته است!؟)
هاميدان آجيق ائدرکن!
( از همه قهر کردم!)
هاميا آجيقلي باخديم!
( و به همه قهر آلود نگاه کردم!)
سونرا باشلاديم کي منده،
(سپس شروع کردم که،)
گئديرم اونون دالينجا!
(مي روم به دنبال او!)
دئديلر سنين کي تئز دير!
(گفتند براي تو زود است!)
ايمامين مزاري اوسته،
(بر سر مزار امام،)
اوشاغي آپارماق اولماز!
(نمي شود بچه به همراه برد!)
سن اوخو قرآني تئز چيخ !
(تو شروع کن و قران را زود ختم کن!)
سن اونو چيخينجا بلکه،
(شايد تا موقعي که قران را ختم مي کني،)
گله خان ننه سفردن!
(خان ننه از سفر برگردد!)
تله سيک روانلاماقدا،
(بسرعت در حال خواند قران بودم،)
اوخويوب قورآني چيخديم،
(خواندم و قران را ختم کردم،)
کي يازيم سنه گل ايندي!
(که بريات بنويسم اکنون بيا!)
داها چيخميشام قورآني،
(که من ديگر قرآن را ختم کرده ام،)
منه سووقت آل گلنده!
(براي من موقع آمدن سوغاتي بگير!)
آمما هر کاغيذ يازاندا،
(اما هر موقع که نامه مي نوشتم،)
آغامين گوزو دولاردي!...
(چشمهاي پدرم پر از اشک مي شد!...)
استاد شهريار در بيان درد و ماتم فوت پدر نيز گوي سبقت را از ديگر شاعران روبوده است:
....چون باغبان به خون جگر پرورانديم
اي از نهال سعي نچيده ثمر پدر
زخم زبان خلق شنيدي براي من
نفرين به خوي مردم بيدادگر پدر
آوخ که کرد بازي ايام غافلم
تا با خبر شوم زتو آمد خبر پدر
اهل گذشت بودي و بخشنده و کريم
جرم پسر ببخش و زمن درگذرپدر
حانم بماتمت رود از تن بدر ولي
داغ توام نميرود از دل بدر پدر
کوه ار شوم به صبر و توانايي و شکيب
داغ تو کوه را بشکاند کمر پدر...
سه لسان مکتب قرآن
شهريار شاعر سه زبانه ملک سخن است. او به همه زبانها و ملتها احترامي کامل دارد. در اشعار او بر خلاف برخي از شعراي قومگراي نه تنها هيچ اسائه ادبي به السنه ملل غير نمي شود بلکه او در جاي جاي اشعارش مي کوشد تا با هر نحو ممکن سبب قرابت صاحبان لغات متفوت را فراهم کند. طبعا او به سه زبان ترکي آذربايجاني،فارسي و عربي بيش از زبانهاي ديگر علاقمند است اما اين علاقه سبب نمي شود تا وارد گرايشهاي فاشيستي شود و همانند برخي از شعراي متقدم و يا متاخر گوهر ناب ذات انسانيت را فداي تخمه ها و نژادهاي دروغين و بي تبختر کند!
في المثل شهريار در وصف مقام بي نظير غزلسراي و عارف دوران ، حکيم شيخ مللا محمد فضولي بغدادي که او نيز اديب و شاعري سه زبانه است مي سرايد:
تورکي،فارسي ، عربيده نه فضاييل واريميش !؟
(در زبانهاي ترکي ،فارسي و عربي چه فضايلي نهفته است!؟ )
کي فيضولي کيمي بير شاعير فاضيل دوغولور
(که مانند فضولي شاعري فاضل متولد مي شود)
شرح صدر ايله صحايف يازيلير سينه سينه
(شاعري که به شرح صدر صحايف بر سينه اش نوشته مي شود)
ليه القدره چاتير مصحف نازيل دوغولور
(و چون به ليله القدر مي رسد ،مصحف نازل متولد مي شود)
صفوي نين قيليجي بو قلمه باخدي دئدي:
(شاه صفوي چون به صاحب اين قلم نگريست گفت:)
گل افاضيل ياراداق يوخسا اراذيل دوغولور
(بياييد خلق افاضل کنيم تا مبادا اراذل متولد شوند)
اوچ ليساندا آچيلير مکتب قورآن قاپيسي
(به سه زبان درب مکتب قرآن باز مي شود)
بو مکاتيبده اراذيلدن افاظيل دوغولور
(در اين مکاتب از اراذل افاظل متولد مي شوند)
او همچنين در شعر روز جانبازيست اي بيچاره آذربايجان در خصوص تفاوت زبانها مي فرمايد:
درد دل را با زبان دل بيان کردي ولي
کيست اهل دل که باشد آشنا با آن زبان
ليکن اينها دشمنان کردند از ايران مرنج
دوست را قرباني دشمن نشايد کرد،هان
اختلاف لهجه مليت نزايد بهر کس
ملتي با يک زبان کمتر بياد آرد زمان
اما شهريار مانند هر انسان رشيدي ضمن اينکه به زبانهاي همه ملل بخصوص دو زبان عربي و فارسي احترام کامل خود را عرضه مي دارد نسبت به زبان مادري خود نگرشي ويژه دارد .
شهريار در اينخصوص مي فرمايند:
تورکون ديلي تک سئوگيلي ايستکلي ديل اولماز!
(چون زبان ترکي زبان دلنشين و دوست داشتني ديگري نيست!)
اوزگه ديله قاتسان بو اصيل ديل اصيل اولماز!
(اگر اين زبان را با زبان ديگران مخلوط کني اين زبان اصيل نخواهد ماند!)
همچنين شهريار با توجه به تاثير عظيمي که کليات ترکي شهريار بخصوص حيدر بابا و سهنديه در ادبيات ترک نهاد با سرافرازي مي گويد:
تورکي بير چشمه ايسه من اونو دريا ائله ديم
بير سويوق معرکه ني محشر کوبراي ائله ديم
بير ايشيلتي دي سها اولدوزو تک گورسنمز
گوز ياشيملا من اونو عقد ثريا ائله ديم
اومودوم وار کي بو دريا هله اوقيانوس اولا
اونا ضامين بو زمينه کي مهيا ائله ديم...
ابديتله ياناشديم دوغولا حافيظه تاي
شيرازين شاه چيراغيت تبريزه اهدا ائله ديم ...
باخ کي حيدر بابا افسانه تک اولموش بير قاف
من کيچيک بير داغي سر منزيل عنقا ائله ديم...
نه تک ايراندا منيم ولوله سالميش قلميم
باخ کي تورکيه ده قافقاز دا نه غوغا ائله ديم...
غروب درمقبره الشعراء
ماه من در پرده چون خورشيد غماز غروب
گشت پنهان و مرا چون دشت رنگ از رخ پريد
چون شفق درياي چشمم موج خون ميزد که شد
آفتاب جا و د ا نتابم ز چشمم ناپديد
سرانجام خورشيد حيات شهريارملک سخن و افتاب زندگي ملک الشعراي بي بديل ايران پس از هشتاد وسه سال تابش پر فروغ در قفاي کوهستانهاي آذربايجان غروب کرد.
اما او هرگز نمرده است زيرا اکنون نام او زيبنده روز ملي شعر و ادب ايران و نيز صدها،ميدان،خيابان،مرکز فرهنگي،بوستان و ... در کشورمان ونيز در ممالک حوزه هاي ترکستان(آسياي مرکزي) و قفقازيه و ترکيه مي باشد.
27 شهريور ماه سال 1367 شمسي سالروز وفات آن شاعر و عاشق و عارف بزرگ است.
در آنروز پيکره مطهرش بر دوش دهها هزار تن از دوستدارانش تا مقبره الشعراي تبريز حمل شد و در جوار افاضل ادب و هنر به خاک سپرده شد .
شايد حيات و ممات وي ترجمان اين قطعه از اشعار خود شهريار باشد که فرموده اند:
بير اوشاقليقدا خوش اولدوم اودا يئر- گوي قاچاراق!
(تنها در دوران کودکي خوشنود بودم آنهم هنگاميکه بين زمين و آسمان در جولان بودم !)
قوش کيمي داغلار اوچوب يئل کيمي باغلار کئچدي!
(همانند پرنده کوهها پرواز کردند و همانند باد باغها گذشتند!)
سونرا بيردن قاتار آلتيندا قاليب ، اوستومدن
(سپس ناگهان در زير چرخهاي قطار ماندم و از رويم ،)
دييه بيلمم نه قد ر سئل کيمي داغلار کئچدي!
(نمي توانم بگويم که به چه اندازه کوهها همچون سيل گذشتند!)
اوره گيمدن خبر آلسون نئجه کئچدي عمرون!؟
(اگر از دل بپرسيد که عمرت چگونه گذشت!؟)
گوز ياشيملا يازاجاق : من گونوم آغلار کئچدي!
(با اشک چشمم خواهد نوشت: روزگار من گريان سپري شد!)
روحو شاد اولسون
روانش شاد
www2.irib.ir
© کپی رایت توسط شهریار (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مقالات فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است. نوشته شده در تاریخ: 1387/4/14 (2196 مشاهده) [ بازگشت ] |
کاربران
اخبار و مطالب
پیوند
ضمیمه ها
سایر سایتها
